РЕЦЕНЗИИ

ПОМЕЃУ ОТПОРОТ, ГНЕВОТ, ПОМНЕЊЕТО И СЛИКАТА

„Реалната слика на минатото, нечујно минува крај нас. Минатото може да се дофати, запамети само како слика, која силно блеснува во мигот на осознавање и потоа се губи во неповрат. Бидејќи со секоја сегашност може во неповрат да исчезне сликата на минатото, во која таа не знаела да се препознае себеси… Состојбата на итност, постојаната алертност, која е карактеристична за целата историја, по својата нарав, одговара на фотографскиот чин. Записите за отпорот и еманципацијата на секоја доба, се записи на една вонвременска историско-биографска камера.Фотографијата ја покажува реалноста на помнењето.“, Валтер Бенјамин

Она што ни останува како аманет е да го запомниме мигот кога од „непостојни“ станавме „постоејни“. Тоа е мигот на отпорот. Мигот на протестот. Мигот на побуната. Мигот кога гневот поради отсуството на пристаништето во кое би сакале да го вкотвиме нашиот живот, го здружуваме во заеднички конфронтирачки порив со опозитот, со неприфатливото, со ентропиското. Мигот кога дисензусот станува единствена алатка со која ќе го потврдиме нашиот револт поради натежнатата рака врз нашите осамени плеќи, која насилно ја ставила моќта на доминантниот наратив, на варварскиот бескрупулозен суверен, кој сака да нѐ поништи, да нѐ замолчи, да ни го одезме мислењето, да ни ги поткрши крилјата кои сѐ уште нераскрилени копнеат да го најдат ветрот чија струја ќе нѐ оденесе низ мноштвените неба во себе и надвор од себе.

Ние имаме проблем со меморијата. Имаме неугодност и страв од помнењето. Немаме култура на оставање траги и записи по маргините на историјата. Мрзеливи и небрежни сме со архивирањето на континуумот. Културата во која живееме е култура на заборавот и култура на тишината… Токму затоа, можеби најважниот гест што можеме да го сопоставиме наспрема е дијахронискиот пресек за нашата скромна, но не небитна историја на отпорот, на историја на гневот. А тоа најдобро можеме да го направиме преку визуелниот текст, преку пословичноста, преку паролата, преку гласот на сликата, на графизмот, кој ќе нѐ претвори во постоејни субјекти. Така револтот ќе остави трага, што е пресудно за секоја историја на еманципацијата – трага низ која ќе се запомнат гневот  и креативната конфронтација.

МАКЕДОНИЈА И ГНЕВОТ

Македонија, нема богата историја на конструктивно артикулираниот гнев, концентриран во стратешки функционален отпор. Доколку се изземе антифашистичкото движење во периодот помеѓу 1941 и 1945 година, не би можеле да се пофалиме со концентрација на критичка маса која се стреми кон промена на општествените наративи. Токму затоа, од уште поголемо значење е да се обидеме да го забележиме секој обид на артикулирање на отпорот. Скапоцено е да ја создадеме меморијата за нашиот минатовековен и ововековен отпор, затоа што само така ќе го оправдаме нашето дејствување во светот. Отпорот (побуната), а не комфорот, е тој што нѐ прави постојни и мислечки субјекти.

ОБИД ЗА НЕКОИ РАЗЈАСНУВАЊА – ШТО Е ПОБУНАТА

Живееме во варварство и многу брзо има шанси да потонеме во него. Пејзажот е следен: маса корумпирани и рака луѓе без никаква егзистенција, во светот устроен со помош на експлоатација и угнетување. Тоа се луѓе што се присутни во светот, но отсутни од неговата смисла и од одлуките што се однесуваат на неговата иднина. Луѓе од еден „непостоен свет“. Тогаш можеме да речеме дека промената на светот е можна кога еден непостоен свет, ќе почне, и тоа со максимален интензитет, да постои. Токму тоа го говореа луѓето на протестите и масовните собири во Египет: „Не постоевме, а сега постоиме, можеме да одлучуваме за историјата на земјата“. Токму тоа сакаа да го проговорат и луѓето сконцентрирани во нашите протесни организми. Непостојниот се покрена, стана. Амблемски, (с)ликовно, јазично.

Важноста на она што се случуваше во овој период преку отпорот, преку побуната и протестот (би била многу внимателна со користењето на зборот револуција) е обновување на постоењето на непостојното (на оприсутнувањето и давањето политичка релевантност на граѓанинот), условено со она што го нарекуваме настан. Дефиницијата на настанот како она што го овозможува обновувањето на непостојното е апстрактна но е неспорна, бидејќи обновувањето, промената се состои во обзнанувањето – тоа е она што луѓето го говорат, го воспоставуваат како свој јазик и мислење, овде и сега. Тоа е суштината на постоењето – неговото обзнанување, изрекување, перформативност. Главно е да се установи дека во текот на една стварна промена постои производство на нови места, во рамките на една општа локализација – во рамките на светот. Еден плоштад, една улица, една траекторија низ која се движат група луѓе кои се во отпор, гнев и крик е место каде што тие луѓе постојат, иако до вчера не постоеле во однос на државните системи кои се фабрики на незадоволството.Тоа е едно тело што ја обзнанува својата егзистенција преку есенцијата на потребата да се стане видлив, да се постои и да се учествува.

Неодамнешните политички побуни, оние што овозможуваат можност за ново наличје на политичката карта во современата историја – а сѐ уште е прерано да се каже дали успешно ја остваруваат таа можност – се одликуваат со миговноа егзалтација, која создава два типа реакција. Едниот води кон интелектуална реакција во однос на одреден режим и перформативно артикулирани наративи на побуната, а другиот води до молскавични масовни и неретко фатални судири, во кои телото е изложено не само политички туку и физички. Нашата побуна му припаѓа на првиот вид. Како за почеток, тоа е доволно.

СИТЕ БЕВМЕ НА УЛИЦА

Постои еден феномен, кој во анализите на протестите во Франција од 1968, каде што беа заземени фабрики, универзитети, кога имаше милиони демонстранти, и многу места на кои се одржуваа постојани собири,  укажува на честата меморија која се сведува во една реченица: „Но, сите бевме на улица!“ Политичките филозофи, аналитичарите сметаат дека овој синдром на припаѓање во процесот на станување видливо тело во општеството е познат и во други години освен во 68’ и еманципаторските протести од тоа време. Тие одговараат: „Не, се разбира дека не бевме сите на улица.“ Бидејќи колку и да се протестите од обемен вид, на нив секогаш е собрано малцинството од граѓаните. Нивната силина не почива во бројноста (дотолку се поапсурдни постојаните броења и пребројувања како мерило за успешноста на еден протест), туку во интензификацијата на субјективната енергија – луѓето прецизно знаат околу што се концентрираат, кои се нивните интензивни и концентрирани барања, знаат дека се потребни деноноќно и сѐ е во знакот на воодушевувањето, револтот, гневот и страста – и во локализацијата на нивното присуство на местата што се „неосвоиви“.

Штом ќе го проникне интензитетот и ќе се згусне локализацијата, движењето, и покрај тоа што е малцинско, станува толку уверено дека го претставува целокупното граѓанство, што, најчесто никој и не може јавно да порекне дека навистина го претставува. Тоа докажува дека во ваквото сценарио на „историската побуна“ постои елемент на универзалност. Комбинацијата на локализацијата, која е симбол за цел свет и интензификацијата, која создава нови постојни субјекти, со себе повлекува масовно приклонување, и секој што од него ќе изостане станува сомнителен – сомнителен е дека можеби е на страната на деспотот против кој се создала оваа локализација и интензификација.

НАСТАНОТ И ПОЛИТИЧКОТО ОРГАНИЗИРАЊЕ – ОБИД ДА СЕ СУМИРА НАШЕТО ИСКУСТВО

Собирањето локализирано во јавен простор, на плоштад , булевар, улица, фабрика, простор пред јавна институција, тоа концентрирање и квантитативно згуснување, ја одигрува улогата на стварното, бидејќи она што го поттикнува е интензивно постоење на „политичката вистина“, која одредена група ја поседува како своја утопија, чија цел е да стане стварност. Воедно, станува збор за обновување на нешто непостојно (нешто одземено и ставено во сферата на угнетеното и невидливото), кое е во корелација со ослободувањето на симболичките јазли и зандани на државата. Станува збор за претполитички зададености за буењето на историјата на отпорот, кои го надминуваат самиот отпор, самиот протест, а со кои почнува процесот на градење нова вистина, која во политиката се остварува преку чинот на организација.

ПОВТОРНО – ГНЕВОТ

Доколку се обидеме да ја изразиме во една реченица најсилната психополитичка положба во светот, таа би требало да гласи: влеговме во доба во која нема место за концентрација на гневот на начин на кој тој би имал светска перспектива за темелни промени поврзани со слободата, правдата и благосостојбата. Ниту на земјата ниту на небесата не би знаеле што да правиме со „праведниот народен гнев“, како што го нарекува во една пригода Петер Слотердајк. Светиот бес, од кој Жан Пол Мара, еден од најголемите и најужасните во 1789 година, очекуваше создавање на ново општество, денес речиси и не постои и може да се каже дека е во празен од. Произведува само незадоволно мрморење и по некој слабо артикулиран дискурзивен чин.

Гневот добива амблемска, симболичка вредност која нема капацитет за вредносна промена. А опортуните бранови на огорченост се претвораат во дебатни клубови во кои со денови се расправа за неправдата, за аналогиите со сеништата на фашизмот, кои се секогаш тука некаде, за криминогените министри и бирократи. Овде онде се појавуваат и по некои солидни и амбициозни политички проекти или мрежи од локално и регионално значење, но никаде не гледаме артикулирана визија и стратегија која би овозможила радикално преиначување на крикот и болката, кои очигледно не се само локални, македонски, на пример, туку интерпланетарни. И затоа, време е да ни стане непријатно од нашата слабост во однос на онаа Ахилова разгневеност, која Хомер ја опеа на почетокот од својата „Илијада“, а која претпоставуваше визија и утопија за слободата и против неправдата.

Потенцијалното количество страдања, беда и неправда би требало да предизвика гнев со десетпати посилен интензитет од оној во 1917 година, особено доколку ги имаме предвид многу подобрите услови на информирање оттогаш до денес. Сепак, огорченоста не покажува веќе некоја „светска идеја“. Односно ја покажува само на дискурзивно рамниште. За разлика од онаа на „светска болка“ на Бајрон, од 18 век, која го натера англискиот поет да отиде да се бори за правата на Грците, па згора на сѐ и да се упокои во тој свој поход.

Радикалноста се сведе на ниво на естетски став, можеби филозофски хабитус, а го изгуби значењето на политичка стратегија. Со голема доследност „средината“, „балансот“, „нивелирањата“, како најбезоблични монструми, сфатија што е на дневен ред и се прогласија себеси за главни ѕвезди, всушност за единствена ѕвезда на постисториското буниште. Сѐ наоколу станува како неа, како „средината“, онаа погрешно протолкувана аристотеловска средина – безлично, медиокритетско, без карактер, деспотско, авторитарно. Да, ние сме угнетени од деспотијата на средината, на балансот, на диктатурата на умереноста, на опортунизмот и на конформизмот. Агентите на некогашната екстремна нетрпеливост се чини „останаа без работа“ бидејќи духот на времето не им нуди никакви улоги. Сега се бараат здодевните, медиокритетски избалансираните. Од нив се очекува дека околу големата тркалезна маса ќе ја најдат светската формула за „воедначување“. Еросот не му пркоси на Танатосот.

Порано се боревме за различност, сега за втолпување. Непоколебливо „меката“ средина го претвора секого во хибрид. И тоа нема никакви допирни точки со грижата за другиот, со љубовта, со светската благосостојба на воедначените, на втопените. Тоа има врска, со исклучиво негување на партикуларни интереси, со борба околу личниот, поединечен комодитет. Тоа е тесно поврзано со идентитетските наметнувања како единствен наратив за унифицирање и припаѓања, за создавање аморфност, наспрема оние наративи на генеричките, универзалните потенцијали.

И, во оваа пригода да потсетиме на анархистичкиот восклик: „Иритирам значи постојам!“. Важноста на темата доаѓа на пиедестал кога иритацијата, која е резултат на критичките капацитети за промислување на светот и барање можности за негово менување, одеднаш ќе се претвори во институција, со надалеку видливи гласноговорници и постојани соработници, со служба за корисници, со извештаи на експерти. Критичкиот агон поради рефлексивната иритација го задушува гневот и му го остава приматот на билбордот, како место на кое се рекламира промената на светот.

Кога еден отпор, еден протест ќе го „жртвува“ гневот во име на билбордот, во име на „брендот“, тогаш се разбира дека не можеме да говориме за стратегија која темелно ќе го промени светот, туку само за миг на егзалтација која, секако, може да направи мали исчекори, но нема да отиде подалеку од милениумски познатите матрици на однесување на човештвото.

СЕПАК…

И она малку што ни остана од артикулацијата на отпорот, мора да се запомни. Мора да се „фотографираат“ сите „пунктуми“ кои се обидуваат да создадат колаж за нашето паметење. Бидејќи, фотографијата ја покажува реалноста на мислењето.

Искра Гешоска


РЕНДГЕН СНИМКА

Репликата што премногу кажува, во театар се вика транспарентна реплика, парола. При масовните собири на граѓаните за да искажат некое незадоволство или емоција, паролата или транспарентот е логичната реплика. Во самата комуникациска форма, чувството и пораката се сублимирани во паролите. Прецизно го детектираат, илустрираат и го кажуваат проблемот. Некој нешто порачува и пренесува, пренесува чувство преку чинот. Слично како во театарот, кризата или проблемот е причина за производот, во случајов паролата. Генерално кога маса луѓе излегуваат на улица да протестираат, учесниците демонстрираат извесно незадоволство и бес, ретко кога намерата е да насмеат или расположат. Нивните пароли го сублимираат во зборови незадоволството што го демонстрираат. Медиумот е порака, парола. Многу од паролите често се бритки и сурови. Обично револтирани. Бесни. Некогаш ласцивни.  Духовити… Но, тоа што е заедничко за сите е што секогаш се обидуваат во јасна и содржајна форма на најкраток начин да ја пренесат суштината на проблемот, неправдата, насилството, разочараноста… па дури и резигнираноста, ние пишуваме пароли, вас к.. ве боли.

Ако сакаме да направиме вивисекција на еден историски период за да го разбереме духот на тоа време, паролите се секако солидна база за дијагностика. Здравствена книшка со историја на општествени болести. Во таа смисла ако се погледне, во случајов  времето во Македонија од 1945 до денес, низ призма на паролите, се добива една многу покомплексна и емотивна слика на самите историски настани и факти во тој период. Фактот на пример, што хронолошки присуството на протести, со самото тоа и пароли, е значително поголемо во периодот по 1989 година, зборува доволно и за историскиот контекст. И слободата на медиумите. Протестите и паролите се едни од производите на демократизацијата. Колку контролирани и манипулирани е друг муабет, ама што би рекол Шекспир, целиот свет е сцена…

Кратко кажано, мислам дека е ова од повеќе аспекти значаен и интересен проект. На свој начин документ.

На крај,  морам да кажам дека имав голема чест да присуствувам, во рамките на истражувањето за него, на една тркалезна квадратна маса во Дебар Маало, на чело со Милан Банов и Панта Мижимаков на тема сеќавања и сведоштва за паролите низ нашава историја. На  масата се споделија вредни заклучоци и искуства… Од таа дебата мене ми остана една парола во глава или паролата за едно прилично и мое време – „Ми волимо Тита“…

Дејан Дуковски